Roger Scruton, Wiltshire, England, November 2011

Nga Roger Scruton

Tani do t’ju flas pak për të bukurën.

Deri tani, kam thënë disa gjëra mbi lidhjen e artit me të vërtetën dhe me të mirën. Në të dyja rastet, kjo është diçka jashtëzakonisht e komplikuar. Duket sikur, këtu nuk ka asgjë që të jetë aq e lehtë për t’u shprehur. Po përsa i takon së bukurës?

Kemi një zakon, që u shfaq veçanërisht në fund të shekullit të XiX-të, lidhur me njerëz si Oscar Wilde i cili, për herë të parë, vendosi vlerat estetike në vend të parë, duke thënë se, këto janë gjërat që kanë rëndësi. Wilde ka thënë, ‘Në çështjet e një rëndësie të madhe, stili, dhe jo sinqeriteti, është më thelbësorja.’ Ai e jetoi jetën e tij, ose të paktën pretendoi se e jetoi atë, sikur këto të ishin parimet e tij udhëheqëse: të ishte elegant dhe qetësues për syrin dhe që të injoronte të gjitha ato vlerat e vjetra morale me të cilat ndeshej. Por ai nuk mendonte të njëjtën gjë për veprat e tij të artit. Por që të vendosësh në fillim vlerat estetike, është ose mund të jetë një lloj imoralizimi. Osmund, që është bashkëshorti i Isabella Archer-it, tek ‘Portreti i një Zonje’. Është dikush që i vendos me të vërtetë në rradhë të parë vlerat estetike dhe që ndjen kënaqësi, gëzim nga koleksionimi i gjërave të bukura dhe që jeton në këtë mënyrë estetike jetën e tij, e bën atë që për shkak të këtij stili jete të ketë nevoja të mëdha financiare. Ai ka nevojë për para, dhe ajo (Isabella) ka para, kështu që, ai martohet me të në mënyrë që të marrë në zotërim këto para, dhe gjithashtu për t’a koleksionuar edhe atë po ashtu. Sepse edhe ajo e bukur ishte, kështu që, ai s koleksionon atë si një objekt të bukur, por që nuk e dashuron. Oscar Wilde ka paraqitur një variant me të vrazhdë të së njëjtës ide në personashin e Lordit Henry Wotton tek libri i tij ‘Portreti i Dorian Gray’.

Këtu kemi dy anë të përvojës estetike.

Anën e shijimit dhe anën e eksplorimit.

Shijimi i një vepre të bukur arti, ose të një vepre sublime arti në muzikë, është diçka që mund ta bëjmë pa eksploruar dosmodoshmërish në thellësi të zemrës njerëzore, edhe pse vepra e artit mund t’i prekë ata në nivel personal. Dhe ndoshta ky lloj estetitizmi nënkupton të harrosh dimensionit konjitiv (njohës) të kënaqësive estetike dhe të kuptosh që ato nuk janë vetëm kënaqësi ndijimore. Ao nuk janë thjesht kënaqësi në një mënyrë siç i përjetojmë ne gjërat. Ato janë të drejtuara, gjithashtu kundrejt një vizioni të botës.

Kështu që secili nga ato qëllime për të cilat ju kam folur – e vërteta, e mira dhee bukura – janë të rëndësishme, sepse ne përqëndrohemi pikërisht tek këto cilësi, oor duket sikur ato e reduktojnë artin në vetvete në një mënyrë të papërshtatshme. Duket sikur, ato e lënë jashtë dimesionin estetik. Vetëm kur janë të kombinuara në unitet këto vlera – lloj i së vërtetës dhe lloji i së mirës, shenja e së cilave është bukuria – që ato shërbejnë si përcaktuese të rrugës së artit.

Kështu, nëse e bukura është mënyra në të cilën na paraqitet e vërteta, mënyra sipas së cilës e mira vjen tek ju përmes vetëdijes, atëherë ne kemi diçka të tillë si një vlerësim të vlerës së artit.

Këtu kemi edhe një çështje që lidhet me kuptimin dhe formën.

Kuptimi i një vepre arti – dhe kjo na çon që nga koha e Baumgarten-it – shtrihet në formën dhe nuk mund të shkëputet prej saj. Nëse do të përpiqeni që të përktheni një poezi në prozë të drejtë, të thuash kuptimin e saj, dhe t’i japësh asaj ekuivalentin e tij në një gjuhë të thjeshtë, atëherë ai do ta humbasë kuptimin. Kështu që, kuptimi i një poezie nuk është vetëm ajo që thotë poezia; ajo shtrihet gjithashtu, në formën dhe kjo është e pandashme prej saj.

Kjo është paska si feja dhe zbulimi i së vërtetës. Në shumicën e gjërave fetare, ne kemi një premtim të një mënyre tjetër të të parit të botës, ajo që ne mund ta qujamë perspektiva e syrit të Zotit. Nuk kemi vetëm të bëjmë me ekzistencën e këtyre doktrinave teologjike, të tilla si; ekziston Zot, Krishti është i biri i Zotit, etj., megjithëse, këto janë të rëndësishme për fenë e krishterë. E vërteta na zbulohet gjithashtu, kur ne meditojmë për këto gjëra, dhe papritur e shikojmë botën në një mënyrë tjetër, sikur të ishte sipas perspektivës së Zotit. Ndoshta, në këto rrethana, forma e gjuhës në të cilën ju po studioni në një tekst të shenjtë, për shembull, është shumë e rëndësishme, po aq shumë saç është në poezi. Kjo është arsyeja përse janë ruajtur ato tekste të mëdha, jo vetëm për atë që thonë, por për mënyrën se si e thonë atë.

Dhe përsëri, në fe, ashtu si në art, përsëritja është shumë e rëndësishme. Ju e përsërisni shërbesën çdo javë. Ju e thoni lutjen e Zotit çdo ditë. Nëse dikush do t’ju thoshte, ‘Çfarë humbje kohe. Ti e ke thënë një herë. Përse ta bësh përsëri? Ju e dini kuptimin e saj. Ju i dini fjalët. Dhe se për çfarë bën fjalë ajo?’ Por ju e dini që lutja nuk është për këtë. Lutja ka të bëjë me vendosjen tuaj sërish në lidhje me Zotin, nga e cila rrëshqisni në mënyrë të vazhdueshme. Rrjedhimisht, kjo gjë kërkon përsëritje. Dhe ka disa të vërteta për të cilat duhet të bëjmë prova nëse do të duhet që t’i zotërojmë ato dhe në mënyrë se si duhet të ndjehemi me saktësi lidhur me botën rreth nesh dhe se si të ndjehemi lidhur me diçka. Mund t’ju duket sikur e dini në një çast, por ju e humbisni atë në çastin tjetër. Dhe të kuptuarit e fjalës së duhur ju ndihmon që ta ripakni atë. Kjo ide e së vërtetës së zbuluar që vjen tek ju nëpërmjet përsëritjes (si në një lutje) është pak a shumë si një përvojë estetike siç e kam përshktuar tashmë. Mbase ajo ju ofron një variant më laik të së vërtetës së zbuluar.

Kjo është ajo që kanë menduar njerëz si Nietzsche dhe Wagner. Ata shkuan më tej dhe menduan se, rrjedhimisht, arti mund të zëvendësonte fenë. Dhe kjo është ajo në të cilën ne duhet të përkushtohemi. Ne kemi artin, siç thotë edhe Nietzsche, që të mos vdesim nga dëshpërimi. Që kemi art ende atje, që na jep kuptim, edhe kur ne e kemi humbur besimin tek jeta.

Së fundmi, disa mendime rreth vlerës së brendshme të artit.

Poezia, drama dhe pikturat na parqesin botë imagjinare. Arti përfaqësues na mundëson një hapje ndaj botës së imagjinatës, dhe ato që të gjitha e shpëtojnë tematikën e tyre kyçe nga një ngjizje e pastër konceptuale e rëndësisë së saj. Gjërat e portretizuara në art nuk portretizohen si gjëra të dobishme. Por ato portretizohen si interesnate për vet hirin e tyre. Ato i largohen instrumentalizimit të tyre. Dhe kjo është arsyeja përse çdo aluzion vlen; imazhi është një distilim i gjësë së paraqitur. Edhe poezia bashkë me pikturën, funksionojnë në të njëjtën mënyrë. Ja këtu kemi një peisazh nga Van Gogh, që e njohin të gjithë, me shumë gjasa. Penelatat e mbrujnë peisazhin me një vetëdije vëzhguese. Ato janë shenja të një qenie morale për të cilin kjo nuk është një dicka, por një vizion. Dhe që të absorbosh këtë mesazh, ju e dini që ajo është një rrugë shumë e gjatë nga mënyra se si duket një fushë më drithëra dhe ca gura në të vërtetë. Kjo nuk ka si të duket në asnjë mënyrë si realiste, por deri diku ajo ka fuqinë nëse do të ishte realiste sepse penelata e piktorit mbrujnë këtë peisazh me vet shpirtin e tij. Duket sikur, imagjinata e piktorit e ka ripunuar gjënë që ai po pikturon, kështu që, ajo nuk ka se si të jetë vetëm diçka. Kemi gjithashtu atë gjënë e distiluar në vet vetëdijen e tij.

Në imagjinatën tonë, ne mendojmë rreth gjëravë që mungojnë ose që nuk ekzistojnë, por vetëdija e përfshirë është krijuesi i vet objektit të tij, si në rastin e Van Gogh-ut. Imagjinata është diçka që ne mund ta drejtojmë. Unë mund t’ju kërkoj që të imagjinoni disa gjëra. Unë mund të them, ‘imagjinoni një fushë me drithëra.’ Ju nuk do të ishit në gjendje që ta imagjinonit atë njësoj si Van Gogh. Dhe kjo është diçka mjaft interesante. Nëpërmjet veprave të imagjinatës, ne i sjellim gjërat e largëta në një marëdhënie të afërt me njëra-tjetrën. Këtë bëjmë ne edhe me poezinë. Ne jemi duke i afruar gjërat në lidhje me njëra-tjetrën. Dhe me penelatat në pikturë në afrojmë një veprim njerëzor më afër në lidhje me një peisazh.

Këto botë imagjinare që ne krijojmë mund të na trondisnin sikur të ishin të vërteta, ose sikur të ishin fallco, dhe dua ta kontrastoj atë pikturë të Van Gogh-ut me nje pikturë nga Thomas Kinkade. Kjo është një nga variantet e tij mbi parajsën. Ai është një piktor i diskutueshëm, siç mund ta dini. Van Gogh-u vdiq në varfëri. Kinkade vdiq duke lënë 53 milion dollarë dhe vdiq nga të pirit e shumtë. Mendoj se 1 në 10 amerikanë, kanë një Kinkade sipër oxhakut të tyre sepse ajo është diçka e lehtë. Për disa njerëz, kjo përfaqëson vizionin e asaj se si duhet të jenë pikturat. Ajo është më besnike ndaj pamjes së gjërave se sa si një Van Gogh, por këto kemi një pyetje. Cila është ajo pyetje?

Ndoshta njerëzit mund të thonë që kemi një fallcifikim pas pikturës. Nuk dua që të hedh një gjykim mbi të, por vetëm të them disa gjëra mbi të.

Përse shumë njerëzve kjo pikturë u duket si fallco?

Në një kuptim, ajo është më e vërtëtë se pikturat e Van Gogh-ut. Ajo qëndron më afër mënyrës se si duken gjërat në realitet. Por fallcifikimi, nëse ai ekziston, është fallcifikimi i vëzhguesit sesa të të vëzhguarit. Ajo paraqet një botë të paraqitur sipas vellos së një ndjenje vetëngushëlluese. Të pakën kjo është ajo që do të thoshin kritikët në këtë rast. Ajo ju thotë se ju jeni një njeri i mirë dhe se nuk do t’ju duhet të bëni përpjekje të mëtejshme. Ndërsa, Van Gogh nuk jua thotë fare këtë gjë. Ai po ju thotë se jeta është e vështirë, dhe që ju duhet të bëni përpjekje madje edhe për ta parë këtë. Ajo ju thotë (në rastin e Kinkade) që nuk duhet të bëhen përpjekje të mëtejshme dhe se kuptimi qëndron tek format dhe tek ngjyrat e pikturës. Këto janë hije shkumësi të përhapura në peisazh si një sëmundje. A është kjo e saktë? Po jua lë që ta mendoni vetë.

Kjo na çon sërisht tek paralelet ndërmjet artit dhe fesë. Feja na ofron një të vërtetë, por që nuk është e drejtëpërdrejtë, e qartë, një e vërtëtë fjalë për fjalë rreth mënyrës se si është jeta. Ne kemi nga të gjithë llojet e historive tek të cilat besojmë, por ka një dimension shumë më të rëndësishëm ndaj saj. Një e vërtëtë shpirtërore, na thotë se, si janë gjërat me të vërtetë për ne dhe se cili është me të vërtetë pozicioni ynë në botën e marrëdhënieve dhe emocioneve njerëzore.

Tek feja, ne kuptojmë se s’mund të ketë dëmshpërblim nëpërmjet pavërtetësisë, dhe e njëjta gjë duket se është e vërtetë edhe për artin. Arti, gjithashtu, ka mënyrët e tij të paraqitjes së të vërtetave shpirtërore. Kjo mund të shpjegojë trishtimin e paraqitur tek veprat e artit. Ato mund të shpjegojnë tragjedi paralele. Në tragjedi, ne shkojmë në thellësi, dhe aty gjeni një lloj shpëtimi. Megjithatë, ju mund të shpëtoheni vetëm nëse shkoni në këto thellësi. Të shijosh trishtimin për hirin e vet, si sentiment dhe si ndjenjë zije, nuk do t’ju ndihmojë, por të shkuarit deri në takimin e plotë me vdekshmërinë dhe se çfarë do të thotë ai, si në një tragjedi të vërtetë, ndoshta aty ka njëfraë ndihme. Ndoshta, ajo na çon me të vërtetë në një pikë ku ne mund të mësojmë dçka që kemi nevojë që ta mësojmë, dhe që të mësojmë në zemrat dhe në emocionet tona, të mësojmë se si të durojmë këto gjëra. Ndoshta, kjo është arsyeja përse ne vazhdojmë që të shkojmë tek tragjeditë në mënyrë të përsëritur. Kështu, arti nuk do të jetë i dobishëm për ne, nëse ai e humbet pamjen e asaj se çfarë jemi ne dhe se për çfarë kemi nevojë.

Dhe ne e pranojmë se, ka dallim ndërmjet një emocioni të vërtetë dhe atij fallco. Një emocion fallco shfaqet kur ‘Unë’ eklipson ‘Ti.’ Pjesa më e madhe e dashurisë është për ‘ju’, për njeriun tjetër. Ndërsa, dashuria sentimentale bën sikur të do ‘ty’, por, në fakt, ajo nuk ka të bëjë me ty, por me ‘mua’ – me mua që ndiejë këtë gjënë e mrekullueshme dhe rrjedhimisht, duke bërë në këtë rast dallimin tim moral. Këtë lloj sentimentaliteti ne e gjejmë edhe në art, dhe gjithashtu ne gjejmë edhe art që e sfidon këtë lloj sentimentaliteti. Thomas Kinkade është i gjithi për veten e tij, ai thotë, ‘Unë jam ky njeriu i dashur’, ndërsa Van Gogh-u është i gjithë për ‘ju’, për ju që i shfaqeni atij, madje edhe në një fushë me drithëra – sepse, sigurisht, atij i shfaqet Zoti.

Teksa i kthehem asaj që kam thënë rreth Henry James, mbani mend që arti i vërtetë nuk gjykon; ajo hap botën për gjykim dhe na frymëzon ne që ta bëjmë këtë gjykim, dhe jo ai vetë.

Përzgjodhi dhe përktheu nga anglishtja – Enkeleda Suti

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.